Landschapsbeheer FrieslandWinst voor het landschap

Landbouw en water Actuele projecten

Oude agrarische cultuurlandschappen vertellen de geschiedenis van een streek. Daarnaast zijn ze belangrijk voor de biodiversiteit en natuurvriendelijke oplossingen zoals waterberging en CO2-opslag. Hierdoor kunnen ze een bijdrage leveren aan een duurzame agrarische bedrijfsvoering. Om die reden werkt Landschapsbeheer Friesland samen met de agrarische collectieven aan het herstel van deze cultuurlandschappen in het project Herstel Agrarisch Cultuurlandschap – Fryslân, ook wel afgekort als HAC-F.

Er zijn 12 maatregelen ontwikkeld die op verschillende cultuurlandschappen van toepassing zijn. Geïnteresseerden die mee willen doen, kunnen zich in ieder geval tot en met augustus 2023 bij één van de Friese agrarische collectieven of Landschapsbeheer Friesland aanmelden. Hiervoor hoeven ze geen lid van het collectief te zijn. De 12 maatregelen staan hieronder weergegeven, maar specifieke informatie zoals de randvoorwaarden, selectiecriteria en aanmelding zijn te vinden op Herstel Agrarisch Cultuurlandschap – Fryslân.

Maatregelen

In een cultuurlandschap, een door mensen aangelegd landschap, is er altijd een relatie geweest tussen de bodem, de waterstand en het type landschapselement. Bij de herstel- of aanlegwerkzaamheden wordt rekening gehouden met deze samenhang. Om die reden zijn de maatregelen gebonden aan een aantal (geografische) selectiecriteria.

  1. Aanleg en herstel biodiverse akkerelementen in open akkergebied (Waadrâne)
    Uit vervlogen tijden zijn akkerlandschappen bekend die wemelden van het dieren- en plantenleven. Deze maatregel moet een stap in die richting teweegbrengen. In de eerste plaats wordt gestreefd naar aanleg of herstel van bloemrijke akkerranden, overhoekjes, struweelranden, vogelakkers en wintervoedselakkers.
  1. Aanleg natuurvriendelijke oevers in open akker- en natte dooraderingsgebied*
    Wij zijn gewend dat de oevers langs boerenslootjes een steil verloop hebben en er meestal kort gemaaid bij liggen, maar dat is niet altijd zo geweest. De aanleg van natuurvriendelijke oevers is een ingreep die een versterking van de biodiversiteit in zowel het open akker- als het natte dooraderingsgebied moet opleveren. Dit biedt tegelijkertijd extra ruimte voor het polderwater.
  1. Aanleg duikers in open akker- en natte dooraderingsgebied
    Duikers kunnen in één adem met het Friese polderlandschap worden genoemd. Ze zijn weliswaar nog overal te vinden, maar de locatiekeuze, diameter en positionering zijn niet altijd even goed doordacht. Deze aanlegmaatregel helpt bijvoorbeeld om de doorgang naar vispaaigebieden slimmer te ontsluiten.
  1. Aanleg en herstel drenkpoelen in open kleigebied
    De Friese kleigronden waren ooit bezaaid met vele zoetwater drenkpoelen voor het vee (ook wel dobben genoemd). Er resteren nog een paar van deze multifunctionele landschappelijke elementen. In dit project wordt vooral ook gekeken waar deze, rekening houdend met de historische situatie, opnieuw kunnen worden aangelegd.
  1. Herstel historische boerenerven*
    Boerenerven waren vroeger vaak voorzien van een moestuin, boomgaard en opgaande boompartijen. Een feestje voor nuttige insecten en ander dierenleven dus. Deze herstelmaatregel is erop gericht om het boerenerf weer levendiger en soortenrijker te maken.
  1. Herstel opvaarten naar historische boerenerven
    Het Friese waternetwerk kende ooit vele opvaarten die naar de boerderij leidden. De meeste daarvan zijn inmiddels dichtgeslibd of (gedeeltelijk) gedempt. In dit project wordt gekeken of deze cultuurhistorische waterwegen op sommige plekken weer beter zichtbaar kunnen worden gemaakt. Ook kunnen opvaarten als extra waterberging dienen, wat met het oog op de steeds vaker voorkomende piekbuien geen overbodige luxe is.
  1. Herstel sloten of greppels rond kruinige percelen en terpen
    Het agrarisch cultuurlandschap in het voormalige terpengebied was lange tijd een mozaïek van kronkelende sloten en greppels. Deze maatregel heeft onder andere betrekking op het accentueren van dit voormalige microreliëf. Hiermee wordt tegelijkertijd gewerkt aan de biodiversiteit en de leesbaarheid van het cultuurlandschap.
  1. Aanleg en herstel biodiverse akkerelementen in Zuidoost Friesland
    Net als bij maatregel 1 wordt hier gekeken of soortenrijke akkerelementen zoals overhoekjes kunnen worden aangelegd of hersteld.
  1. Aanleg en herstel beplanting of omgrachting op state- of kloosterterreinen*
    Zowel state- als kloosterterreinen waren ooit bijzondere blikvangers in het toch vrij open Friese cultuurlandschap. Het waren vaak vegetatierijke eilandjes die de moeite van het herstellen zeker waard zijn.
  1. Herstel historische dijkbiotoop
    Friesland polderland hangt aan elkaar van dijken en kades. Zeker achter de wat oudere exemplaren gaat vaak een bijzondere geschiedenis schuil. Dijkgerelateerde elementen zoals kolken, coupures en doorgangen kunnen zowel qua beleefbaarheid als biodiversiteit echter nog flink worden verbeterd.
  1. Herstel elzensingels in het kleigebied
    Elzensingels worden vaak geassocieerd met de zandgronden in de Wouden. Wat veel mensen niet weten is dat in het kleigebied op de kwelderwallen deze landschappelijke elementen ook voorkwamen. Dit vergeten elzensingellandschap verdient het om weer zichtbaar te worden gemaakt.
  1. Herstel cultuurlandschappelijke begreppeling en bolle graslandakkers
    Door verbeterde drainage en grootschalige egalisatieacties is van microreliëf op het platteland nog amper sprake. Hoogteverschillen, hoe onbeduidend ook, zijn echter van belang voor een soortenrijk en robuust agrarisch cultuurlandschap. Het herstellen van de cultuurlandschappelijke begreppeling dient niet alleen de biodiversiteit, het geeft ook mogelijkheden voor wateropvang en bevloeiing in perioden van droogte. Weidevogels zullen hier zeker van profiteren.

*Voor deze maatregel kunt u zich helaas niet meer aanmelden.

Biodivers en leesbaar cultuurlandschap

Het Friese cultuurlandschap is al stokoud en kent een verhalenrijke geschiedenis. Van de terpenbouwers tot de naoorlogse boeren, ze hebben allemaal hun stempel gedrukt op wat wij het agrarisch cultuurlandschap noemen. Dat het Friese platteland door de eeuwen heen al meermaals van aanblik veranderde, is dan ook niet meer dan logisch.
Om de identiteit van ons cultuurlandschap te behouden, moeten we er echter voor waken dat we bepaalde landschapselementen niet volledig laten verdwijnen. De Friese Wouden zonder elzensingels zou immers een raar gezicht opleveren. Een deel van haar landschappelijke identiteit wordt op die manier uitgewist. Dat zou zonde zijn. Want zoals landschapshistoricus Theo Spek in de Leeuwarder Courant al opmerkte:

“Het landschap is feitelijk het grootste en belangrijkste erfgoed van Friesland en daarom iets waarin we moeten blijven investeren.”    

Wie het nieuws een beetje volgt weet dat er tegenwoordig vrij veel van ons agrarisch cultuurlandschap wordt gevraagd. De ruimtelijke claims zijn enorm. Iedereen lijkt wat van het platteland te willen. Waterberging, agroforestry, koolstofopslag, weidevogelboer, het zijn slechts enkele voorbeelden van hoe er tegen een multifunctioneel gebruik van het cultuurlandschap wordt aangekeken. In dit verband wordt overigens wel eens vergeten dat de agrarische landschappen van vroeger per definitie multifunctioneel en erg soortenrijk waren. Denk aan de voormalige blauwgrashooilanden, die ooit grote delen van het Lage Midden bedekten. Of het boerengreppeltjesland bekend uit de Greidhoeke, wat een waar walhalla voor broedende weidevogels vormde. Deze landschappen kenden stuk voor stuk een uniek ecosysteem, waarin vele bijzondere soorten huisden.

Herstel Agrarisch Cultuurlandschap – Fryslân is een project dat redeneert vanuit deze gedachte. Het historisch cultuurlandschap vormt het uitgangspunt voor de maatregelen die we, samen met de Friese boeren, willen doorvoeren. Hierbij wordt uiteraard gekeken naar een goede moderne inpassing. Uiteindelijk hopen we via dit project een steentje bij te dragen aan het creëren van een biodivers en leesbaar cultuurlandschap, dat tevens bij de bedrijfsvoering van de boer past. Tegelijkertijd wordt op deze manier een buitengebied gecreëerd dat voor de passant leuk(er) is om te doorkruisen. Zo wordt cultuurhistorie logisch verenigd met toekomstdoelen op het gebied van verduurzaming en beleefbaarheid. Een mooie taak dus om samen met de agrariërs op te pakken!

Betrokkenen

Dit driejarige project betreft een samenwerkingsverband tussen de zeven Friese agrarische collectieven en Landschapsbeheer Friesland. We streven ernaar om zoveel mogelijk boerenbedrijven warm te maken voor herstel of aanleg van een cultuurhistorisch landschapselement. Het daadwerkelijke herstel is overigens gebiedsspecifiek en wordt per element onderworpen aan een aantal selectiecriteria.
Boeren die niet bij een collectief zijn aangesloten maar wel bij willen dragen aan het herstel van het agrarisch cultuurlandschap, zijn eveneens van harte welkom! Het project loopt door tot en met december 2023.

Financiering

Project Herstel Agrarisch Cultuurlandschap – Fryslân wordt gefinancierd uit het Programma voor Plattelandsontwikkeling (POP3) en ELFPO  (Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling) en de Provincie Fryslân. POP3 is een Europees subsidieprogramma voor het ontwikkelen, verduurzamen en innoveren van de agrarische sector in Nederland. In totaal is 1,66 miljoen euro beschikbaar voor de uitvoering van de maatregelen.

Meer informatie?

Kijk voor voor meer informatie over dit project op Herstel Agrarisch Cultuurlandschap – Fryslân.
Heeft u vragen over bepaalde maatregelen? Neem dan contact op met het agrarisch collectief binnen uw regio. Zie hiervoor onderstaande kaart met contactgegevens.

Contactgegevens partners 1

 logos

Landschapsbeheer Friesland wordt ondersteund door de Nationale Postcode Loterij
Zesdelige tv-serie over de kwaliteit van het Friese landschap
Op of rond uw erf aan de slag? Jaap en Lex geven u handige tips
Het verhaal van de uitbundige Friese stinzenflora